تصمیم دولت احمدی‌نژاد درباره‌ شرکت دخانیات اشتباه بزرگی بود

به گزارش توتون صنعت، محمد عزلتی مقدم، عضو هیئت مدیره‌ شرکت دخانیات ایران در گفتگویی با پایگاه خبری و تحلیلی انصاف نیوز اظهار داشت: تصمیم دولت دهم طی سال ۱۳۹۱، در حذف اختیارات حاکمیتی و انحصار شرکت دخانیات ایران و تبدیل آن به شرکتی رقابتی، بدون بررسی‌های جامع و کارشناسی دقیق، و حتی فقدان ایجاد زیر ساخت برای اجرایی شدن آن، اشتباهی بزرگ محسوب می‌شود که منافع شرکت را به شدت محدود کرد.

مشروح گفت‌وگو با آقای عزلتی مقدم را در ادامه بخوانید:

با توجه به پیشینه یکصد ساله شرکت دخانیات ایران جایگاه دخانیات در صنعت داخلی و تولید ملی را چگونه ارزیابی می.کنید؟

در چشم اندازی کلی، وضعیت امروز شرکت دخانیات برایندی از سیاست گذاری‌ها تصمیم گیری‌ها و رویکرد‌های آن تلقی می‌شود و فرایند‌های گذشته در شرایط موجود نقش مهم و برجسته‌ای دارند.

بررسی وضعیت کنونی شرکت دخانیات ایران و ارائه یک تصویر دقیق و واقع بینانه از شرایط موجود، و مقایسه آن با شرایط سالهای قبل از اجرای سیاست‌های اصل ۴۴، در سال ۱۳۹۱، به منظور شناسایی روش‌های بهبود سود‌آوری و افزایش کارایی و بهره‌وری، به ما کمک می‌کند تا شرایط شرکت دخانیات را بهتر بشناسیم. در واقع برخی تصمیم‌های ناصواب در سال ۹۱ شرکت را در مسیر کاهش تولید، محدودیت اختیارات مدیریتی و آسیب‌های مزمن در سالهای بعد انداخت که جای تامل بسیاری دارد.

در حال حاضر شرکت دخانیات ایران،با چالش‌های متعددی از جمله، کاهش سهم بازار، فرسودگی فناوری، انباشت نیروی انسانی، گستردگی و پراکندگی جغرافیایی، و تأثیر قاچاق مواجه است که درمان هرکدام از این مسائل راه حل خودش را می‌طلبد. در همین زمینه مدیریت جدید با آگاهی از این مشکلات کوشش می‌کند، این کلاف سر در گم را با انگشت تدبیر باز کند و شرایط را در زمینه‌های مختلف متحول سازد.

البته تحول در حوزه‌های مختلف تولید، درآمد سازی و نیروی انسانی به دلیل ماهیت صنعت دخانی و مشکلات خاص آن که با سلامت وبهداشت جامعه سر و کار دارد، بسیار پیچیده و چند وجهی است.

از این منظر، تصمیم دولت دهم طی سال ۱۳۹۱، در حذف اختیارات حاکمیتی و انحصار شرکت دخانیات ایران و تبدیل آن به شرکتی رقابتی، بدون بررسی‌های جامع و کارشناسی دقیق، و حتی فقدان ایجاد زیرساخت برای اجرایی شدن آن، اشتباهی بزرگ محسوب می‌شود که منافع شرکت را به‌شدت محدود کرد.

از نگاه شما چرا ورود شرکت دخانیات، به عرصه رقابت نادرست است؟

بحث رقابت در بازار دخانیات، چند وجه دارد که در نگاهی سطحی و بخشی، مانند سلامت و بهداشت با افزایش تولید و‌ مصرف سیگار‌های تولید داخلی نا همساز تعریف می‌شود. این نگاه، از جهاتی یکی از مهمترین چالش شرکت دخانیات برای مدیریت بازار قانونی سیگار داخلی و عرضه آن به بازار هدف است. در واقع اصولا امر رقابت در دخانیات، از یک سو، موجب به خطر افتادن سلامت جامعه می‌شود، و از دیگر سو کشور را در کنترل و مدیریت محصولات دخانی بی دفاع می‌سازد. اگر دقیق تر ببینیم، تولید و فروش سیگارهای شرکت دخانیات که مطابق استاندارد داخلی است، از نظر بهداشتی آسیب کمتری نسبت به سایر محصولات دخانی دارند.

در اغلب کشورها، دولت با ایجاد ساز و کار مطمئن مانع ترویج دخانیات گردیده، و کنترل تولید، توزیع و قاچاق کالاهای دخانی از قبیل سیگار، توتون، و تنباکو را که سلامت شهروندان را بخطر می‌اندازد، بطور متمرکز در دست می‌گیرد.

اما درایران پس از اجرای قانون سیاست‌های کلی اصل ۴۴ قانون اساسی، وایجاد بازار رقابتی، صنعت دخانیات کشور با یکصد سال سابقه، و دارا بودن حوزه تمدنی در فضای کسب و کار کشور، اکنون تنها ده درصد سهم بازار سیگار در ایران را در دست دارد، وشرکت‌های خارجی که در ایران سیگار تولید می‌کنند، وبا قانون یاد شده اجازه تولید مستقل پیدا کردند، ۷۰ درصد سهم بازار کشور را در اختیار دارند، وبازار قاچاق سیگار هم ۲۰ درصد سهم بازار را تشکیل می‌دهد.

این در حالی است که، شرکت دخانیات ایران، برای یک شرایط غیر رقابتی ساختار یافته و سازماندهی شده است، و اکنون جغرافیای گسترده‌ای از کشور را در بر می‌گیرد.

ارزیابی شما از شرایط کشاورزی و تولید توتون و تنباکو، که منشاء تولید بومی دخانی درکشور می‌باشد چگونه است؟

برطبق برآوردهای سالیانه، سطح تولید توتون در کشور کاهش چشمگیری داشته وحتی از کیفیت آن نیز کاسته شده است، ضرورت بازنگری در سیاست ها، و ساماندهی امر کاشت توتون درکشور، به اقدام عاجلی نیازمند است که مهمترین آن تعیین تکلیف حقوقی و حقیقی بخش کشاورزی توتون درکشور است.

از یک طرف در قانون موضوع قاچاق دخانیات، نظارت بر کشت توتون و تنباکو، وصول عوارض و حقوق دولتی دخانیات به وزارت صنعت، معدن و تجارت واگذار گردیده است، ولیکن در عمل این امر هیچ سنخیتی با امکانات و وظایف وزارت صمت ندارد، به همین دلیل است که محیط کسب و کار صنعت دخانی، با مقررات و سیاست گذاری موجود کاملا بیگانه است.

از طرف دیگر، وزارت جهاد کشاورزی، در مورد دو محصول توتون و تنباکو، هیچگونه مسؤولیتی برای خود قائل نیست، و اکنون، شرکت دخانیات ایران است که متولی ساماندهی، آموزش، تحقیقات، و پژوهش و… توتون در کشور می‌باشد، و مرکز تحقیقات تیرتاش شرکت دخانیات با حدود یکصد وپنجاه کارشناس و کارمند و امور مربوط به تحقیق و توسعه توتون و تنباکو را بر عهده دارد و هزینه‌های مربوطه را می‌پردازد.

البته بخشی از توتون‌های تولیدی در مزارع کشور، برای تولید سیگار، و بخش دیگری صادر می‌گردد تلاش‌های مرکز تحقیقات تیرتاش در برخی مناطق که مرغوبترین زمین را دارا هستند، موجب بهبود بهره وری در دوبرابر شدن میزان برداشت سطح زیر کشت شده است.

برطبق آمار، مساحت زیر کشت توتون در کل کشور در سال ۱۴۰۰ چیزی حدود ۵۰۰۰ هکتار و توتون تولیدی حدود ۱۰ هزار تن اعلام شده است. اما در مجموع میزان سطح کشت دردو دهه گذشته به یک پنجم کاهش یافته است.

بنظر شما تٱثیرات، اجرای سیاست‌های خصوصی سازی، بر سهم بازار دخانیات ایران در مقایسه با جهان چگونه بوده است؟

از منظر سیاست گذاری صنعتی، خصوصی سازی گرچه در حوزه غیر دخانیات، دستاورد‌هایی داشته است، ولیکن در حوزه دخانیات، خصوصی سازی به عنوان بزرگترین ضربه به ظرفیت‌های بومی صنعت دخانیات شناخته می‌شود، زیرا هدف از خصوصی سازی تلاش برای رقابتی سازی این صنعت بوده است، در حالی که صنعت دخانیات در سطح جهان، به طور عمده یک صنعت شبه انحصاری می‌باشد، به گونه ای، تفکیک وظایف حاکمیتی شرکت دخانیات موجب کاهش قدرت چانه زنی اش در برابر رقبای خارجی شده، و به تضعیف بیشتر تولید داخلی منجر گردیده است.

اکنون پس از گذشت نزدیک به چهارده سال، از اجرای سیاست‌های اصل ۴۴، که به منظور بهبود کارایی و رهایی شرکت دخانیات ایران از ناکارآمدی مدیریت دولتی انجام شد، کل زنجیره تولید دخانیات بومی، تحت تاثیر این سیاست گذاری قرار گرفته و بجز کاهش سهم کشت توتون، و تنباکو، همچنین از دست رفتن سهم بازار شرکت دخانیات، تضمین کیفیت، و استانداردهای تولید نیز بشدت افت کرده است.

واین در حالی است که بر اساس برآوردهای موجود صنعت جهانی دخانیات در سال ۲۰۲۳، به عنوان یک صنعت پر سود شناخته می‌شود، که درآمدی معادل یکهزار میلیارد دلار و رشد متوسط سالانه حدود ۲/۵درصد را تجربه کرده است. متأسفانه سهم شرکت دخانیات ایران از این بازار بسیار ناچیز بوده است.

ایران برای حضور در بازار‌های منطقه ای، می‌تواند با برنامه ریزی برای افزایش تولید و کیفیت، سهم خود را در بازارهای جهانی دخانیات افزایش دهد، اما این امر درسایه بازگشت نقش حاکمیتی و انحصار در شرکت دخانیات ایران ممکن می‌گردد.

چه راه حل‌هایی را برای چابک سازی و نو سازی شرکت دخانیات ایران پیشنهاد می‌کنید؟

ما برای نوسازی وخارج کردن شرکت‌هایی همچون شرکت دخانیات ایران از زیان، مدل‌هایی همچون، شرکت‌های آلمان شرقی، و یا شرکت‌های چینی، بعد از اتخاذ سیاست‌های توسعه‌ای در زمان دنگ شیائوپنگ پیش رو داریم، شرکت‌های ورشکسته در این کشورها با سیاست خصوص سازی به معنای سرمایه گذاری خصوصی، در بخش‌های غیر حاکمیتی، ضمن بهینه سازی تولید و افزایش کیفیت، و استفاده از تکنولوژی روز دنیا، بتدریج وارد بازار‌های جهانی شدند.

درایران همین مدل می‌تواند بکار گرفته شود. ما در مقابل مزیت‌های خوبی که در شرکت دخانیات ایران داریم، نقاط ضعف و تهدیدات مهمی هم در برابرمان وجود دارد که با برنامه ریزی می‌توانیم به حل آنها بپردازیم،

انباشت منابع انسانی، با تمرکز بر آموزش، و امتناع از استخدام نیروهای جدید، ظرف مدت کوتاهی حل می‌شود، به شرطی که از خارج شرکت دخالتی صورت نگیرد.

دوره و زمان کوتاه مدیریت در شرکت دخانیات، که تقریبا به یکسال و نیم نمی‌رسد، به مدیریت‌های پنج ساله تبدیل گردد.

کنترل قاچاق سیگار، که جزو وظایف شرکت دخانیات ایران بود و درسال ۱۳۹۱، از حوزه وظایف آن خارج شد، دوباره باز گردد.

ضروری است، قوانین سختگیرانه مالیاتی، برای شرکت دخانیات ایران (که چرخه تولیدش کاملا داخلی است)، و شرکت‌های خارجی (که همه اقلام آنها از خارج وارد می‌شود) منطقی تر گردد. اکنون این وضیعت، به قاچاق سیگار کمک می‌نماید، چرا که با افزایش قیمت سیگار ایرانی، سیگار قاچاق که عموما بدور از استانداردهای بهداشتی، تولید می‌شود، با قیمت پایین‌تری به بازار عرضه، و به فروش می‌رسد.