صادرات توتون در عصر پهلوی اول

 قسمت پایانی

.......در شهریور سال 1318 ش. کنسول ایران در ازمیر گزارش مبسوطی راجع به نمونه توتون‌های ارسالی ایران به این کنسولگری ارائه داد و خواستار ایجاد تغییراتی در نحوه کشت توتون‌های ایرانی به منظور رقابت با توتون‌های مرغوب آناتولی شد. در گزارش مزبور آمده است: نمونه توتون صامسون نسبت به دو نمونه توتون‌های ترابوزان و نیکاك خیلی بهتر است، اما اگر تغییرات اساسی در وضع کشت و محل کشت این توتون داده شود، نتایج قابل توجهی به دست می‌آید. از این رو رنگ توتون‌های ارسالی باید زرد ونزدیک سرخ باشد و آتش زدن یک سیگارت ترکیبی از این توتون‌ها به فوریت و به سهولت انجام پذیرد. در این صورت میتوان امید داشت که اگر بتوانیم جنس توتون خودمان را با استعداد شایانی که دارد مطابق احتیاجات و طبع بازارهای خارجه اصلاح و آماده سازیم، خواهیم توانست بازارهای خیلی عمده را برای صادرات توتون ایران تحصیل نماییم. برای این منظور می‌توان اشخاص مستعد و آگاه را به ازمیر اعزام کرد و دوره‌های عملی کشت توتون تحت سرپرستی و نظارت متخصصین خارجی را برگزار کرد.

کنسولگری ایران در عراق نیز در گزارشی مربوط به بازار‌یابی توتون ایران در آن حدود اشاره دارد که تا مهر ماه سال 1318 ش. انحصار دخانیات در عراق معمول نشده و ورود توتون و سیگارت به خاك عراق آزاد بوده است که با دریافت مالیاتها‌ی مقرر در جریان بوده است. این گزارش برای صدور سیگارت ایرانی به عراق توجه به طعم سیگارت، شکل بسته بندی و استحکام قوطی‌های سیگارت را متذکر شده است.

در سال 1317 ش. توتون ایران در فلسطین نیز مشتری داشت. در این سال، محمد سعید الحاج عبد خواستار اعلام شرایط ایران برای خرید 400 کیسه تنباکوی اصفهان شد که«25 درصد آن از نوع چهار دسته و مابقی از جنس اعلاء و قرمز رنگ باشد» کنسولگری ایران در فلسطین و شرق اردن، خواستار حمایت اداره انحصار دخانیات ایران از وی شد و در این رابطه شکایت کرد که با زحمت بسیار موفق شده است وی را تشویق به خرید تنباکوی ایران کند و او از ایران تنباکو خریده است. اگرچه هر دفعه تنباکویی که حمل شده است، نواقصی داشته و باعث شکایت او شده است. اما آخرین محموله ارسالی برای این تاجر گذشته از این که جنس سابق نبوده، موجب زیان نامبرده هم شده است. چنان چه این موضوع پی‌گیری نشود نه فقط محمد سعید الحاج، بلکه تاجر دیگری هم خریدی نخواهد کرد و بازار فروش تنباکوی ایران در فلسطین از بین خواهد رفت.

در دی ماه سال 1318 ش. تجارتخانه استیفانی در تهران برای فروش توتون و تنباکوی ایران در آمریکا با شراکت تجارتخانه بدل و پسران - در شهر ونستون آمریکا -خواستار مساعدت سفارت ایران در واشنگتن با تجارتخانه بدل گردید. وزیر خارجه ایران با این تقاضا موافقت کرد.

در آذر ماه سال 1318 ش. وزارت دارایی از وزارت امور خارجه خواست با توجه به مناقصه اداره انحصار دخانیات هنگری [مجارستان ] برای خرید توتون خارجی از فروشندگان مهم توتون از جمله بلغار و ترکیه، به انحصار دخانیات ایران نیز اطلاع داده شود که نمونه‌های توتون صادراتی ایران را که با توتون‌های کشورهای نامبرده برابری می‌نماید، با پیشنهاد لازم تهیه و ارسال دارد و در حد امکان تلاش کند تا نظر کمیته را که از طرف دخانیات هنگری(مجارستان) برای بررسی توتون‌های خارجی اعزام می‌شود، نسبت به توتون‌های ایران جلب نماید.

در سال 1319 ش. شرکت ایرانی اشکودا نیز درخواست نمونه و بهای توتون داخلی برای صادرات نمود. در مکاتبات مربوط به درخواست این شرکت، مقدار توتون سالانه برای صدور به کشورهای خارجی در سال مالی 1320 - 1319 ش. 150000 کیلو و بهای - فروش این توتون‌ها از 13 ریال تا 40 ریال برای هر کیلو متغیر بود.

در اوج جنگ جهانی دوم بنا بر تقاضای نماینده وزارت دارایی ایران در آمریکا، مقرر شد ایران حدود 100 عدل توتون به عنوان نمونه به یک بنگاه تجاری که تقاضای خرید توتون و نمایندگی انحصاری فروش توتون ایران در آمریکا را داشت، ارسال کند. اما از 500 عدل درخواست شده در نهایت به دلیل هزینه‌های زیاد حمل و نقل در ایام جنگ و هزینه انبارداری و فقدان درخواست خرید قطعی، حدود 24 کیلو توتون از چهار نوع صامسون و رشتی توسط اداره صادرات توتون و تنباکو به نیویورك ارسال گردید که آن هم در دریا غرق شد. در گزارش وزارت بازرگانی به وزارت امور خارجه ( 1312 ش) اظهار شده است که توتون، تنباکو، سیگار و سیگارت در ردیف کالاهایی است که طی 20 سال اخیر از ایران به آمریکا صادر شده و در صورت افزایش تسهیلات و امتیازات، امکان صدور آنها بیشتر خواهد شد. طبق تخمین اداره کل توتون، قرار بود برای سال 1321 ش. حدود دویست و پنجاه هزار کیلو توتون صادراتی از انواع آن آماده صدور شود.

در سال‌های 1320-1319 ش. قراردادهایی بین وزارت دارایی ایران و چند شرکت خارجی به منظور فروش توتون ایران منعقد شد؛ از جمله پیمان فروش یکصد تن توتون موجود ایران در هامبورگ به تجارتخانه هولمان و شرکاء به نمایندگی تجارتخانه هاینریخ روست، مقیم تهران، بخشی از مفاد آن قرارداد بدین شرح بود: وزارتخانه تعداد 4145عدل توتون سیگارت موجوده در هامبورگ را به وزن تقریبی 100000 کیلو که هزار عدل آن درجه یک، دو هزار عدل درجه دو و یک هزار و صد و چهل و پنج عدل آن درجه سه است، به بهای معینه می‌فروشد و خریدار خریداری می‌نماید. نیز بهای نامبرده طبق توزین ثانوی که در هامبورگ با حضور نماینده بازرگانی دولت ایران توزین خواهد شد، پس از وضع دو درصد بابت ظرف از قرار هر کیلو هشتاد فینک محسوب خواهد شد.

همچنین طی مذاکراتی که بین وزارت دارایی ایران و نمایندگی بازرگانی شوروی در تهران انجام شد، قرار اولیه‌ای مبنی بر معامله حدود 583000 کیلو توتون سیگار مانیپوله شده، شامل توتون در انواع صامسون، تربیزند، تیکلاك، رشتی و تنکاء با قیمت‌های مختلف و مقداری توتون دیگر در عدل‌های 25 کیلویی از همان انواع گذاشته شد که گران‌ترین آنها، توتون صامسون درجه یک به قیمت هر کیلو 30 ریال - یک دلار آمریکایی- ذکر شده است. به علاوه برای فروش مقدار قابل توجهی توتون مانی پوله نشده درجات پایین که طبق اظهار نماینده وزارت دارایی برای تهیه سیگار برگی و توتون پیپ قابل مصرف است، اعلام آمادگی شد.

در موردی دیگر، کنسرسیوم کامپساکس برای خرید 375 تن توتون ایران - از نوع توتون رشتی و تنکای قدیمی- و نیز ارسال آن به بازار اسکاندیناوی و پرداخت 30درصد بهای توتون‌ها به وسیله ارز - لیره انگلستان- اعلام آمادگی کرد. وزارت دارایی با بررسی موضوع، معامله را به نفع ایران دانست و برآورد کرد که در صورت انجام این معامله، ایران معادل 2723665 ریال و 14376 لیره انگلیسی سود خواهد کرد. طبق مندرجات سند، این معامله به انجام نرسید، زیرا وزارت دارایی اشعار داشت که نمی‌تواند توتون‌های مورد تقاضای کامپساکس را به بهایی کمتر از 21 ریال به فروش برساند.

در سال 1319 ش. کنسول فنلاند در ایران آمادگی کشور متبوع خود را برای خریداری 60 تن توتون ایران و صدور کاغذ سیگار در مقابل آن به ایران اعلام داشت.در مورد قبول یا رد این تقاضا از سوی ایران، اطلاعی در دست نیست.

در سال 1318 ش. ایران درصدد بازاریابی برای فروش مواد دخانی به افغانستان برآمد. در راستای این تصمیم، کاظمی سفیر ایران در کابل با اشاره به اعتیاد اکثر اهالی افغانستان به «چلم» نوعی قلیان- و سیگارت‌های ساخت هند و لندن در افغانستان می‌نویسد: چون توتون سیگارت ایرانی مورد پسند معتادین سیگارت می‌باشد، ممکن است در صورت موجود بودن سیگارت‌های ایران، بیشتر توجهی به آن شود و رواجی پیدا کند. در ادامه، درخواست اعزام یک نماینده به کابل برای مطالعه وضعیت بازار این کشور و انجام اقداماتی برای ترویج سیگارهای ایرانی در افغانستان مطرح می‌شود. فردی به نام مارکف مقدم از ایران به همراه 100 هزار عدد سیگارت و سیگار برگ با منظور داشتن 50% تخفیف صدور کالاهای دخانیاتی ایران به افغانستان به این کشور اعزام شد.

بر طبق اظهارات وزیر دارایی ایران، هدف دیگر این رایزنی‌ها معطوف به «تأسیس و به کار انداختن ماشین‌های سیگارپراکنی در داخله افغانستان برای مصرف توتون‌های ایرانی» بود. پس از انحصار دخانیات ایران، دولت تعدادی ماشین آلات سیگارت خریداری کرده بود و حال وزارت دارایی درنظر داشت از این دستگاه‌های مازاد در افغانستان و کشورهای مجاور آن(محصول)^* بدست آورد.

 نتیجه

دوره پهلوی اول سرآغاز حرکت اقتصاد ایران به سوی اقتصاد تک محصولی و وابسته به نفت بود. از سوی دیگر، مداخله دولت در اقتصاد، شکل تازه‌ای به خود گرفت و با گسترش نقش کنترلی دولت در این زمینه و انحصار تجارت در بسیاری از عرصه‌ها، وارد مرحله جدیدی شد. با این وجود، تحت تأثیر انحصارات در بخشهایی از اقتصاد، تجارت محصولات غیرنفتی ایران از جمله توتون نیز مدنظر قرار گرفت.

تجارت خارجی توتون در این دوره دست به گریبان رقابت شدید رقبا بود. در منطقه کشوری چون ترکیه در حوزه کشت و صنعت و صادرات توتون بسیار فعال بود. با این حال تلاش برای بازاریابی توتون ایرانی همواره مورد توجه بود، چنان که نمایندگی‌های بازرگانی ایران در نقاط مختلف جهان در این زمینه فعالیت می‌کردند. این رایزنی‌ها کشورهایی چون آلمان و ترکیه را دربر می‌گرفت که اولی در حوزه مناسبات تجاری و سیاسی ایران در دوره پهلوی اول بسیار مورد توجه بود و دومی علاوه‌بر روابط همسایگی، در صادرات توتون نیز مطرح بود. علاوه بر این، بازاریابی ایرانی‌ها تا آن سوی آبها در کشورهای حوزه اسکاندیناوی و آمریکای شمالی نیز فعال بود.

موفقیت در این عرصه‌ها بیشتر تابع شرایط مختلفی چون وضعیت تجارت جهانی شرایط سیاسی و اوضاع داخلی تجارت بود. به طور کلی پیروی از اصل همزیستی مسالمت آمیز و پرهیز از درگیری و مناقشه با همسایگان در بعد سیاست خارجی و همچنین تلاش برای برقراری ارتباط با یک نیروی سوم غیر از بریتانیا و شوروی،افق‌های تازه‌ای را برای شکل‌گیری روابط تجاری جدید برای ایران گشود. البته باید توجه داشت که در این مقطع زمانی، برخلاف دوره قاجاریه، توتون تا حدی اهمیت خود را به عنوان یک کالای استراتژیک از دست داده بود و همین مسأله، تجارت خارجی این کالا را متأثر می‌نمود.

*تحصیح توتون صنعت

منبع: فصلنامه تاریخ روابط خارجی سال دوازدهم شماره 45 زمستان 1389