واکاوی بحران در بازار دخانیات غرب کشور؛
جدال برندهای داخلی با موج قاچاق در کردستان
بررسی‌های میدانی از وضعیت بازار محصولات دخانی در استان کردستان، نشان‌دهنده تغییرات معنادار در الگوی مصرف و چالش‌های جدی در نظام توزیع و قیمت‌گذاری است. نوسانات قیمتی و هجوم کالاهای قاچاق، بقای محصولات داخلی را در این منطقه مرزی با تهدید مواجه کرده است.
۱. پایش میدانی؛ از گمرک باشماق تا خرده‌فروشان شهری
در جریان نظارت میدانی بر زنجیره عرضه سیگارت، وضعیت بازار در شهرهای قروه، دهگلان، سنندج، مریوان و سقز مورد ارزیابی قرار گرفت. بازدید از مبادی ورودی و گمرک مرزی «باشماق» نشان می‌دهد که این منطقه به یکی از گلوگاه‌های اصلی ورود و چرخش محصولات دخانی قاچاق تبدیل شده است.
در گفتگو با فعالان بازار و عمده‌فروشان پیشرو در سطح استان (از جمله فعالان صنف در شهرهای مذکور)، راهکارهای عملیاتی برای بازیابی سهم بازار سیگارت‌های ایرانی بررسی شد. این فعالان بر لزوم اصلاح استراتژی‌های فروش برای مقابله با رقبای فرامرزی تاکید داشتند.
۲. اعتراض شبکه توزیع به بی‌ثباتی بازار و نفوذ برندهای غیرمجاز
گزارش‌ها حاکی از نارضایتی گسترده فروشندگان از ورود بی‌رویه کالاهای قاچاق است. بر اساس اظهارات کسبه، بخش بزرگی از بازار تحت سیطره کالاهای «خشک و تاریخ‌گذشته» قرار گرفته که با قیمت‌های بسیار نازل عرضه می‌شوند.
برندهایی نظیر ناپولی، بلیک و میامی به عنوان جایگزین‌های اصلی محصولات شرکت‌های ایرانی در قفسه‌ها خودنمایی می‌کنند. فروشندگان همچنین از عدم تثبیت قیمت محصولات داخلی و اختلال در عرضه به موقع انتقاد کرده و خاطرنشان ساختند که این رکود حتی گریبان‌گیر برندهای بین‌المللی نظیر وینستون، کنت و پالمال نیز شده است.
۳. فاکتور «قیمت»؛ تعیین‌کننده اصلی الگوی مصرف در کردستان
تحلیل وضعیت اقتصادی منطقه نشان می‌دهد که به دلیل توان خرید پایین‌تر در استان کردستان نسبت به میانگین کشوری، «قیمت نهایی» تنها مولفه تعیین‌کننده برای مصرف‌کنندگان است. در این شرایط، کیفیت محصول در اولویت‌های بعدی قرار گرفته و مصرف‌کنندگان به ناچار به سمت محصولات قاچاق ارزان‌قیمت سوق پیدا کرده‌اند.
۴. آمار فروش و شکاف قیمتی عمیق میان کالای داخلی و قاچاق
در حال حاضر سبد محصولات «نانو» (شامل بهمن مشکی، نقره‌ای، سفید و وی‌وی‌فای) بیشترین اقبال را در میان محصولات داخلی استان دارند. با این حال، بررسی قیمت‌ها نشان‌دهنده یک رقابت نابرابر است:
محصول داخلی: هر باکس «بهمن کوتاه ۲۵ عددی» در بازار کردستان به قیمت ۱،۲۰۰،۰۰۰ تومان عرضه می‌شود.
محصول قاچاق: در شهر مریوان، سیگارت قاچاق «اسکار» با قیمت رقابتی ۶۰۰،۰۰۰ تومان (هر پاکت ۶۵،۰۰۰ تومان) به پرمصرف‌ترین برند تبدیل شده است.
دهک‌های پایین: اقشار کم‌درآمد عمدتاً به سمت سیگارت‌های قاچاق با قیمت زیر ۴۰،۰۰۰ تومان گرایش پیدا کرده‌اند.
۵. ظهور پدیده سیگارت‌های دست‌ساز
گرانی محصولات رسمی، بازار را به سمت مصرف توتون فله سوق داده است. با توجه به قیمت ۶۰۰،۰۰۰ تومانی هر کیلوگرم توتون فله (که امکان تولید حدود ۱۳۰۰ نخ سیگارت دست‌ساز را فراهم می‌کند)، بخشی از جامعه هدف به دلیل صرفه اقتصادی، به مصرف سیگارت‌های دست‌پیچ روی آورده‌اند.
۶. اقدامات صیانتی و جمع‌آوری نمونه‌های مکشوفه
در راستای مستندسازی و بررسی‌های فنی توسط متولیان امر، مدیریت مجتمع کردستان از مجتمع‌های نولیدی شرکت دخانیات ایران اقدام به تهیه نمونه‌هایی از پرفروش‌ترین محصولات قاچاق در سطح بازار نموده است تا جهت اتخاذ تصمیمات مدیریتی و نظارتی به مراجع ذی‌صلاح ارسال گردد.
تحلیل نهایی: بازار دخانیات در غرب کشور در شرایطی به‌سر می‌برد که "مزیت قیمتی" کالای قاچاق، تمامی استانداردهای کیفی و بهداشتی را به حاشیه رانده است. بازگشت اقتدار برندهای داخلی در این منطقه نیازمند مبارزه جدی متولیان امر با پدیده قاچاق و تقویت شبکه توزیع رسمی است.
