بازار دخانیات در مسیر پوست‌اندازی

 گزارش who چه می‌گوید؟

سازمان جهانی بهداشت (who) در ششمین گزارش خود درباره روند جهانی شیوع مصرف دخانیات، وضعیت مصرف در فاصله سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴ را بررسی و روندهای احتمالی تا سال ۲۰۳۰ را ترسیم کرده است. این گزارش یکی از مهم‌ترین منابع بین‌المللی برای ارزیابی روند مصرف دخانیات در جهان به شمار می‌رود و داده‌های آن در سطح جهانی، منطقه‌ای و کشوری ارائه شده است.  مطابق این گزارش، تعداد مصرف‌کنندگان دخانیات جهان از حدود ۱.۳۸ میلیارد نفر در سال ۲۰۰۰ به حدود ۱.۲۰ میلیارد نفر در سال ۲۰۲۴ کاهش یافته است. همچنین شیوع مصرف دخانیات در جمعیت بزرگسال جهان از حدود یک‌سوم در سال ۲۰۰۰ به کمتر از یک‌پنجم در سال ۲۰۲۴ رسیده است.  این تغییر، بدون تردید یکی از مهم‌ترین موفقیت‌های سیاست‌های کنترل دخانیات در دو دهه گذشته محسوب می‌شود. با این حال، who تأکید می‌کند که جهان هنوز به هدف تعیین‌شده برای کاهش ۳۰ درصدی مصرف دخانیات تا سال ۲۰۲۵ نسبت به سال ۲۰۱۰ دست نیافته است. میزان کاهش محقق‌شده حدود ۲۷ درصد بوده‌است.  بنابراین، جهان در مسیر کاهش مصرف قرار گرفته، اما سرعت این کاهش همچنان برای تحقق کامل اهداف جهانی کافی نیست.

یک کاهش واقعی؛ اما نه یک پایان قطعی

 اولین برداشت از آمار who روشن است: بازار مصرف محصولات سنتی دخانی در جهان دیگر در مسیر رشد تاریخی خود قرار ندارد. کاهش حدود ۱۸۰ میلیون مصرف‌کننده در فاصله ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴، در کنار کاهش چشمگیر نرخ شیوع، نشان می‌دهد که سیاست‌های کنترل دخانیات توانسته‌اند رفتار بخش قابل توجهی از جمعیت جهان را تغییر دهند.  اما تحلیل صنعتی نباید در همین نقطه متوقف شود. زیرا میان «کاهش شیوع دخانیات» و «کاهش تقاضا برای نیکوتین» تفاوت وجود دارد. این دو مفهوم در ادبیات بازار یکسان نیستند. ممکن است فردی مصرف سیگار سنتی را کاهش دهد اما به محصول دیگری روی آورد. از همین‌جا مسئله اصلی آینده صنعت آغاز می‌شود.

 نقطه عطف بازار؛ نیکوتین دیگر فقط سیگار نیست

یکی از مهم‌ترین بخش‌های گزارش جدید who، ورود جدی‌تر محصولات نوین به معادله تحلیل بازار است. who برآورد می‌کند بیش از ۱۰۰ میلیون نفر در جهان از سیگارهای الکترونیکی استفاده می‌کنند. این رقم شامل حداقل ۸۶ میلیون بزرگسال و ۱۵ میلیون نوجوان است. این آمار از منظر صنعت یک پیام مهم دارد: بازار نیکوتین در حال جداشدن از قالب سنتی خود است.  سیگار همچنان یکی از مهم‌ترین محصولات این بازار است، اما در کنار آن مجموعه‌ای از محصولات جدید در حال شکل‌گیری است. سیگار الکترونیکی، محصولات حرارت‌داده‌شده، کیسه‌های نیکوتین و سایر محصولات نوین، بخشی از این تغییر ساختاری هستند. بنابراین، اگر تحلیل آینده تنها بر تعداد مصرف‌کنندگان سیگار تمرکز کند، ممکن است بخش مهمی از واقعیت بازار را نادیده بگیرد.

 اروپا؛ هشدار بازارهای بالغ

اروپا در گزارش who یک نمونه مهم است. این منطقه با حدود ۲۴.۱ درصد، بالاترین نرخ شیوع مصرف دخانیات را در میان مناطق who دارد. از نگاه صنعتی، اروپا نمونه‌ای از بازاری است که همزمان با نرخ بالای مصرف، با فشار شدید مقرراتی و سیاست‌های کنترل دخانیات نیز مواجه است. افزایش مالیات، محدودیت تبلیغات، مقررات بسته‌بندی، محدودیت استعمال و سیاست‌های ترک مصرف، فضای فعالیت محصولات سنتی را دشوارتر کرده‌اند. بنابراین اروپا را می‌توان آزمایشگاهی برای مشاهده آینده بخشی از بازارهای بالغ دانست. اگر روندهای موجود ادامه یابد، سهم محصولات سنتی در این بازارها احتمالاً کاهش بیشتری خواهد داشت و رقابت بر سر محصولات جایگزین و نوین تشدید خواهد شد.

 آفریقا؛ جایی که جمعیت می‌تواند معادله را تغییر دهد

آفریقا تصویر متفاوتی ارائه می‌کند. این منطقه از پایین‌ترین نرخ‌های شیوع دخانیات برخوردار است، اما رشد جمعیت باعث می‌شود کاهش درصد شیوع الزاماً به معنای کاهش تعداد مطلق مصرف‌کنندگان نباشد. این مسئله برای تحلیل بازار بسیار مهم است. فرض کنیم نرخ شیوع در یک کشور کاهش پیدا کند، اما جمعیت آن کشور با سرعت بیشتری افزایش یابد. در چنین شرایطی ممکن است تعداد واقعی مصرف‌کنندگان کاهش پیدا نکند. از این منظر، آینده صنعت تنها به شاخص «درصد شیوع» وابسته نیست.

جمعیت × شیوع × قدرت خرید × نوع محصول=  اندازه بالقوه بازار  این فرمول ساده می‌تواند یکی از اصول مهم تحلیل بازار آینده باشد.

 آسیا؛ بازار بزرگ با مسیرهای متفاوت

آسیا نیز نمی‌تواند با یک الگوی واحد تحلیل شود. کشورهای این منطقه از نظر جمعیت، درآمد، فرهنگ مصرف، سیاست‌های مالیاتی و مقررات دخانیات تفاوت‌های گسترده‌ای دارند. در برخی بازارها، کاهش مصرف سنتی سریع است؛ در برخی دیگر، محصولات سنتی همچنان سهم بزرگی دارند. از سوی دیگر، حضور جمعیت بسیار زیاد باعث می‌شود حتی نرخ‌های متوسط شیوع نیز به تعداد بزرگی از مصرف‌کنندگان منجر شود. بنابراین آسیا احتمالاً در سال‌های آینده همچنان یکی از مهم‌ترین میدان‌های رقابت صنعت محصولات دخانی و نیکوتینی باقی خواهد ماند.

 مالیات؛ شمشیر دولبه

مالیات یکی از مهم‌ترین ابزارهای کنترل مصرف دخانیات است. افزایش قیمت از طریق مالیات می‌تواند مصرف را کاهش دهد، اما از منظر اقتصادی یک مسئله دیگر نیز وجود دارد. هرچه فاصله قیمت محصول قانونی با محصول غیرقانونی بیشتر شود، در صورت ضعف نظام نظارتی، انگیزه برای فعالیت بازار غیررسمی نیز می‌تواند افزایش یابد. بنابراین سیاست مالیاتی مؤثر باید در کنار سیاست مبارزه با قاچاق، نظارت بر زنجیره توزیع و مدیریت بازار قانونی اجرا شود. این مسئله برای کشورهایی مانند ایران که بازار غیررسمی یکی از متغیرهای اثرگذار بر بازار دخانیات است، اهمیت بیشتری دارد.

صنعت دخانیات؛ از تولیدمحوری به بهره‌وری

گزارش who یک پیام مستقیم برای تولیدکنندگان سنتی دارد: دوران رشد صرف ظرفیت تولید به پایان نزدیک می‌شود. وقتی تعداد مصرف‌کنندگان در بسیاری از بازارها کاهش می‌یابد، تولیدکننده نمی‌تواند برای همیشه بر افزایش حجم تولید به‌عنوان موتور رشد تکیه کند. در چنین شرایطی، عواملی مانند:

-کاهش هزینه تمام‌شده؛

-افزایش بهره‌وری؛

-ارتقای کیفیت؛

-کاهش ضایعات؛

-مدیریت زنجیره تأمین؛

-توسعه بازارهای صادراتی؛

-شناخت رفتار مصرف‌کننده؛

-و سرمایه‌گذاری هدفمند در فناوری  اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند. به بیان دیگر، رقابت آینده بیش از آنکه رقابت بر سر تعداد نخ تولیدشده باشد، رقابت بر سر هزینه، کیفیت، فناوری و سهم بازار خواهد بود.

 کشاورزی؛ حلقه‌ای مهم در آینده صنعت

تغییر بازار جهانی نمی‌تواند بدون توجه به کشاورزی تحلیل شود. کاهش مصرف محصولات سنتی در برخی مناطق می‌تواند در بلندمدت بر تقاضای مواد اولیه اثر بگذارد؛ اما در بازارهای دارای جمعیت زیاد یا رشد مصرف، همچنان تقاضای قابل توجهی وجود خواهد داشت.

برای تولیدکنندگان داخلی، افزایش کیفیت توتون، اصلاح الگوی کشت، کاهش هزینه تولید و ایجاد ارتباط مؤثرتر میان کشاورز و صنعت می‌تواند اهمیت بیشتری پیدا کند. در اینجا مفهوم زنجیره ارزش اهمیت پیدا می‌کند. کشاورزی موفق، کشاورزی‌ای نیست که صرفاً محصول بیشتری تولید کند؛ بلکه باید محصولی تولید کند که با نیاز کیفی و اقتصادی صنعت همخوان باشد.

 ایران؛ بازار داخلی در برابر یک بازار جهانی در حال تغییر

ایران نیز نمی‌تواند از روندهای جهانی جدا باشد. هرچند ساختار بازار ایران ویژگی‌های خاص خود را دارد، اما چند متغیر جهانی و داخلی همزمان بر آینده صنعت اثر خواهند گذاشت: کاهش یا تغییر الگوی مصرف، سیاست مالیاتی، قاچاق، قدرت خرید، تورم، تولید داخلی، واردات، صادرات و ظهور محصولات جدید.  در چنین شرایطی، صنعت دخانیات ایران نیازمند یک نگاه بلندمدت و داده‌محور است. افزایش تولید داخلی توتون می‌تواند به کاهش وابستگی به واردات مواد اولیه و تقویت زنجیره تأمین کمک کند، اما این سیاست باید با کیفیت مورد نیاز صنعت، بهره‌وری کشاورزی و برنامه تولید هماهنگ باشد. از سوی دیگر، توسعه بازار صادراتی می‌تواند اهمیت بیشتری پیدا کند؛ زیرا کاهش مصرف در برخی بازارهای سنتی، ضرورت یافتن بازارهای جدید را افزایش می‌دهد.

 یک فرصت مهم برای صنعت ایران

اگرچه گزارش who عمدتاً از منظر سلامت عمومی نوشته شده، اما از نگاه صنعتی می‌توان یک فرصت نیز از دل آن استخراج کرد. بازار جهانی در حال تغییر است و تغییر بازار همیشه فقط تهدید نیست. شرکت‌هایی که زودتر تغییر رفتار مصرف‌کننده را شناسایی کنند، زودتر نسبت به تغییر الگوی تولید، کاهش هزینه، ارتقای کیفیت و توسعه بازار اقدام کنند، در موقعیت رقابتی بهتری قرار خواهند گرفت.  برای ایران، این موضوع می‌تواند در سه سطح دنبال شود:

 ۱. تقویت تولید داخلی: افزایش بهره‌وری و کیفیت توتون داخلی و کاهش وابستگی به واردات.

 ۲. توسعه بازار صادراتی: شناسایی بازارهای منطقه‌ای که هنوز از ظرفیت مصرف و تولید برخوردارند.

 ۳. شناخت تحولات بازار نیکوتین: رصد علمی و مستمر روندهای جهانی در حوزه محصولات جدید و ارزیابی آثار اقتصادی و مقرراتی آنها. البته هرگونه سیاست‌گذاری در این حوزه باید در چارچوب قوانین کشور و سیاست‌های سلامت عمومی انجام شود.

چشم‌انداز ۲۰۳۰؛ بازار کوچک‌تر یا بازار متفاوت‌تر؟

شاید مهم‌ترین پرسش پس از مطالعه گزارش who این باشد: آیا در سال ۲۰۳۰ صنعت دخانیات کوچک‌تر خواهد بود؟ پاسخ را نمی‌توان تنها با یک «بله» یا «خیر» داد. اگر منظور از صنعت، بازار سنتی سیگار و برخی محصولات دخانی باشد، روند داده‌های who نشان‌دهنده فشار نزولی بر این بخش است. اما اگر منظور، کل بازار محصولات نیکوتینی باشد، تصویر پیچیده‌تر است. ظهور محصولات جدید نشان می‌دهد که بخشی از مصرف می‌تواند از یک محصول به محصول دیگر منتقل شود. در نتیجه، کاهش بازار سنتی و رشد بازارهای جدید می‌توانند همزمان اتفاق بیفتند. این همان نقطه‌ای است که تحلیل صنعت باید از گزارش آماری who فراتر برود.

 سه سناریو برای آینده صنعت

بر اساس روندهای موجود می‌توان سه سناریو را برای سال‌های پیش‌رو تصور کرد: 

سناریوی نخست؛ افول سریع محصولات سنتی

 در این سناریو، مقررات سخت‌گیرانه‌تر، مالیات بالاتر و تغییر رفتار مصرف‌کنندگان باعث کاهش سریع‌تر مصرف محصولات سنتی می‌شود.

 سناریوی دوم؛ گذار تدریجی

محصولات سنتی همچنان بخش مهمی از بازار باقی می‌مانند، اما سهم محصولات جدید به‌تدریج افزایش پیدا می‌کند.

 سناریوی سوم؛ بازار چندمحصولی

بازار به ساختاری تبدیل می‌شود که در آن سیگار سنتی، محصولات حرارت‌داده‌شده، سیگار الکترونیکی و سایر محصولات نیکوتینی همزمان حضور دارند و هرکدام سهمی از مصرف‌کنندگان را به خود اختصاص می‌دهند.

 با توجه به داده‌های فعلی، سناریوی سوم از منظر تحلیل ساختاری محتمل‌ترین تصویر برای بسیاری از بازارهای جهانی به نظر می‌رسد؛ هرچند مسیر هر کشور به شدت تحت تأثیر مقررات، مالیات، قدرت خرید و رفتار مصرف‌کنندگان خواهد بود.

جمع‌بندی؛ آینده‌ای متفاوت در انتظار صنعت

گزارش جدید سازمان جهانی بهداشت یک واقعیت مهم را تثبیت می‌کند: مصرف دخانیات در جهان در حال کاهش است. اما واقعیت دوم به همان اندازه اهمیت دارد: بازار نیکوتین در حال تغییر شکل است. کاهش حدود ۱۸۰ میلیون مصرف‌کننده دخانیات از سال ۲۰۰۰ تاکنون، موفقیت قابل توجه سیاست‌های کنترل دخانیات محسوب می‌شود. با این حال، وجود حدود ۱.۲ میلیارد مصرف‌کننده در سال ۲۰۲۴ نشان می‌دهد که این بازار همچنان بسیار بزرگ است. در کنار آن، ظهور بیش از ۱۰۰ میلیون مصرف‌کننده سیگار الکترونیکی نشان می‌دهد که تحول بازار صرفاً به کاهش مصرف محدود نمی‌شود؛ بلکه نوع محصول و شیوه دریافت نیکوتین نیز در حال تغییر است.

 بنابراین، شاید مناسب‌ترین تعبیر برای آینده صنعت دخانیات، نه «پایان» بلکه «پوست‌اندازی» باشد. صنعتی که برای دهه‌ها بر محصولات سنتی، شبکه توزیع گسترده و افزایش حجم تولید استوار بود، اکنون با بازاری مواجه است که در آن داده، فناوری، بهره‌وری، مقررات و تغییر رفتار مصرف‌کننده نقش تعیین‌کننده‌تری پیدا کرده‌اند.

 برای صنعت ایران نیز پیام روشن است: آینده را نمی‌توان با نگاه کردن به آمار امروز ساخت. تولیدکننده‌ای موفق‌تر خواهد بود که همزمان با حفظ کیفیت و بهره‌وری تولید، تحولات جهانی، تغییرات جمعیتی، رفتار مصرف‌کننده، سیاست‌های مالیاتی و روند محصولات نوین را نیز رصد کند.

 گزارش who در واقع یک نقشه هشدار برای سال ۲۰۳۰ است؛ نقشه‌ای که نشان می‌دهد بازار دخانیات احتمالاً دیگر همان بازاری نخواهد بود که در سال ۲۰۰۰ می‌شناختیم. مصرف سنتی در حال کاهش است؛ اما رقابت بر سر آینده بازار نیکوتین تازه جدی‌تر شده است.

 منبع اصلی و منابع تکمیلی

 world health organization - who global report on trends in prevalence of tobacco use 2000-2024 and projections 2025-2030, sixth edition, 2025. 

 مشاهده  صفحه رسمی و دریافت گزارش کامل who

https://www.who.int/publications/i/item/9789240116276?utm_source=chatgpt.com

توتون صنعت: ارقام و یافته‌های مربوط به روند جهانی، مناطق و محصولات نوین در این مقاله بر اساس داده‌های گزارش who تنظیم شده‌اند. بخش مربوط به ایران، علاوه بر گزارش اصلی، نیازمند تطبیق با داده‌های ملی و آخرین پروفایل کشوری who است و نباید تمام تحلیل‌های اقتصادی آن به‌عنوان پیش‌بینی رسمی who تلقی شود.